Servicekanaal 'Verantwoordelijkheden'
FilmpjeJa, wie is er verantwoordelijk voor een volle afvalbak? |
Definitie
Verantwoordelijkheid betekent volgens Van Dale de verplichting om te zorgen dat iets goed functioneert en verloopt en om daar rekenschap van te geven. Een discussie over verantwoordelijkheden is niet de meest productieve insteek voor samenwerken in ketens en netwerken, begin altijd met een inhoudelijke dialoog.
Handreikingen
Klik hier voor de handreiking 'Verantwoordelijkheidsverdeling in de zorg'.
Achtergrondinformatie
Verantwoordelijkheden in ketens en netwerken spelen op meerdere schaalniveaus:
Verantwoordelijkheid van individu
Het expliciteren van de eigen verantwoordelijkheid van personen. Die kan variëren, want niet iedereen kan evenveel verantwoordelijkheid nemen c.q. dragen. Als de eigen verantwoordelijkheid van burgers niet wordt geëxpliciteerd, hebben anderen de neiging om deze verantwoordelijkheid over te nemen of niet te zien. Er zijn diverse vormen om de eigen verantwoordelijkheid van burgers in ketens en netwerken te benoemen of te organiseren, zoals folders of campagnes met huis- of spelregels, de Eigen Kracht-conferenties, webcommunities of sociale netwerken.
Procesverantwoordelijkheid
Bij procesverantwoordelijkheden gaat het om specifieke verantwoordelijkheden die zijn gekoppeld aan een bepaalde functionaliteit of deelproces in de keten. Het gaat veelal om functionaliteiten, deelprocessen of kerncompetenties die in het kader van veiligheid of transparantie eenduidig toebedeeld moeten zijn of worden aan een persoon of organisatie. Dit neemt niet weg dat sommige verantwoordelijkheden open kunnen worden gelaten in wet- en regelgeving (zelfregulering), andere nadrukkelijk geregeld en genormeerd (door certificering of wet- en regelgeving).
Resultaatverantwoordelijkheid
De keten is een gezamenlijke verantwoordelijkheid van alle betrokken partners. Binnen ketens is het mogelijk verantwoordelijkheden te onderscheiden voor het realiseren van specifieke resultaten. Deze verantwoordelijkheid kan worden neergelegd bij een hoofdaannemer, maar ook bij een specifieke instantie (zoals de overheid). Ook kan in wet- en regelgeving worden gesteld dat aan resultaten verantwoordelijkheden zijn gekoppeld, zonder voor te schrijven waar deze rol of verantwoordelijkheid dan ligt. Het expliciteren van resultaatverantwoordelijkheden maakt dan onderdeel uit van regionale afspraken.
Systeemverantwoordelijkheid
Bij systeemverantwoordelijkheid gaat het om het bepalen en het handhaven van de spelregels, waaronder ook de toedeling van verantwoordelijkheden en zorgen voor noodzakelijke voorzieningen. Hieronder vallen de condities en faciliteiten, waaronder wet- en regelgeving, financiering, de benodigde fysieke en virtuele infrastructuur en toezicht. De overheid draagt altijd minimaal systeemverantwoordelijkheid. Dit houdt ook in dat tijdig wordt ingegrepen als het systeem niet goed functioneert. Daarbij kan de overheid ook een bepaalde verantwoordelijkheids- of rolverdeling herzien als het publieke belang niet goed worden geborgd.
Er zijn vier pijlers waarop systeemverantwoordelijkheid berust:
1. vrije interactie: de overheid geeft de spelers de ruimte om zelf te sturen en zelf (meer) verantwoordelijkheid te nemen. Ketens worden niet opgelegd, maar moeten zichzelf (her)organiseren. Het voorschrijven van ketens beperkt de noodzakelijke interactie tussen actoren.
2. de overheid buiten het systeem: dit is de overheid als bestuurder, maakt zelf geen deel uit van de keten. Het bestuur zorgt ervoor dat het werksysteem optimaal functioneert en dat de kaders hierop ingericht zijn. Het denken en het werken aan traditionele deeloplossingen zoals ‘beleid' en ‘wet- en regelgeving' is dan niet meer voldoende. Het is belangrijk te kijken naar het gehele systeem: het totale complex aan en het samenspel tussen actoren en factoren.
3. maatregelen/interventies gericht op meer machtsevenwicht tussen ketenpartners door de positie van bepaalde actoren (zoals toezichthouders of burgers) of ketenpartners te versterken of ruimte te scheppen voor nieuwe ketenpartners; maatregelen die de interactie bevorderen, zoals het aanstellen van een ketenregisseur. Een ketenregisseur is effectief als de ketensamenwerking stagneert of niet van de grond komt, maar is overbodig als de keten zichzelf (her)organiseert.
4. noodinterventies: de mogelijkheid om in te grijpen bij calamiteiten, crises, grote problemen of hardnekkige misstanden. Meestal impliceert dit dat het systeem niet meer functioneert. In een dergelijke situatie moet het bestuur verantwoordelijkheid nemen. Wel met als uiteindelijk doel om een systeeminnovatie op gang te brengen, anders zullen interventies voortdurend aan de orde zijn.
